ЎЗИМИЗ ЎЗИМИЗНИ АЛДАМАЙЛИК

Дунёни гўзаллик асрайди! Бу тилимизда бот-бот жаранглаб турадиган маълум ва машҳур ибора. Ўй­лаб кўрсак, сўздан фикр, фикрдан ҳикмат яралади. Бир оғиз яхши сўз иккинчи бир қутлуғ ўй-хаёлга эшик очади. Дунёни гўзаллик асраса, гўзалликни ким асрайди, деган савол туғи­лиши табиий. Албатта, инсон. Аммо, дуч келгани эмас, бал­ки маънавияти юксак, комил инсон асрайди гўзалликни!

Маънавий мулкбарҳаёт мулк

Бизга буюк аждодларимиздан етар­лича бой илмий, бадиий, маънавий мерос қолган. Ўтмишда яратилган би­рон илм-фан йўқки, унинг тамал тоши­ни қўйишга, ривожига ота-боболари­миз муносиб ҳисса қўшмаган бўлсин.

Аслида инсон маънавиятининг асо­си маънавий покликдан бошланади. Озода кўнгилда озода хаёллар бўла­ди. Нияти покиза инсоннинг чеҳраси шу туйғудан нурланиб туради.

Бу дунёда ҳар кимнинг ўз йўли бор. Ўзига ато этилган йўлдан ҳар ким ўзи ўтиб боради. Чунки, бир инсон ўзгани бир умр етаклаб юролмайди. Аммо, йўл кўрсатади, ақл ўргатади, илму са­боқ беради. “Устоз кўрмаган шогирд ҳар мақомга йўрғалар” нақли боболарнинг шу сабоғидан бизга мерос аслида.

Миллат маърифати, миллат маъ­навиятини ким шакллантиради? Маънавият тушунчасидан айро яшаб бўладими? Албатта, йўқ! Чунки, маъ­навий поклик, маънавий журъатнинг илк тўлқини қонимизга онамиз алласи билан, отамиз дуоси, даъвати билан кирган. Алла оҳанги ила она қалбидан оқиб чиққан тилакларни поклик чаш­масига менгзаш мумкин.

Авлодлар қалбида абадий яшаб қолиш бахтига муяссар бўлган улуғ аждодларимиз Юсуф Хос Ҳожиб, Маҳмуд Кошғарий, Аҳмад Яссавий, Абдухолиқ Ғиждувоний, Баҳоуддин Нақшбанд, Имом ал-Бухорий, Имом ат-Термизий каби ўнлаб азизу авли­ёларни, илму ҳикмат соҳибларининг ҳаётини, яшаш тарзини ўргансак, бир нарсага – уларни покдомон бўлганига амин бўламиз. Улар ҳаромдан ҳазар қилганлар. Ёлғиз Аллоҳга сиғинган, ундан нажот, ундан ҳидоят, ундангина эзгулик тилаган.

Буюк аждодларимиз дунёга илм ис­таб, маърифат истаб келганлар. Уни топгани боис, бугун авлодлари қал­бида шу илму ҳикмат нури ила яша­моқда. Маърифат аҳлининг, маънави­ят соҳибларининг битта йўли бор. Бу – ҚАЛБ йўли. Улар инсоннинг чеҳра­сидан олдин қалбини кўрадилар. Чун­ки қалбдан қалбга, юракдан юракка очилган йўлда тўғон йўқ. Яратган азиз тутган оқилу фозиллар умри эзгу ният, эзгу амал, эзгу ахлоқ ва маърифат, поклик ила барҳаёт бўлган. Улар умр бўйи қалбга йўл излаган.

Бу покиза имон соҳиблари қорин қайғуси билан эмас, қадр қайғуси би­лан яшаган. Миллат қадри, миллат маънавияти уларнинг улуғ мақсади бўлган. Демак, маънавият маскани қалбда бўлса, маърифат йўли ҳам қалбдан бошланади.

Ҳоким ҳақли талаб қўйди

Инсон қачон ўзидан, яшаш тарзи­дан қониқиш ҳосил қилади? Касбидан барака топса! Шу боис ота-бобола­римиз бежиз: “Касбу корингга барака берсин”, дея дуо қилмаганлар. Беих­тиёр савол туғилади. Ҳаётда ўз юму­шини қойилмақом қилиб юрганлар кўпми ёки иши, касбидан норози юр­ганларми? Ниятга қараб амал. Ким нима истаса, нияти холис, ҳаракати ҳалол бўлса, албатта, излаганини то­пади, ўйлаганига етади.

Ота-боболаримиз бешикдан тобут­гача бўлган умр йўлида илм излашга даъват қилганлар. Аммо оғирни усти, енгилнинг остини кўзлаганлар доимо сермашаққат илму маърифат йўлини хоҳлайвермайдилар. Зеро, таъкид­ланганидек, игна билан қудуқ қазиш ҳар кимнинг ҳам қўлидан келавермай­ди.

Тошкент вилояти ҳокими Рустам Холматов вилоят маънавият ва маъ­рифат аҳли билан, тўғрироғи, 22 шаҳар ва туманда шу соҳанинг масъу­ли бўлиб, яъни маош олиб ишлаётган Республика “Маънавият ва маърифат“ маркази туман, шаҳар бўлинмалари раҳбарлари, соҳа мутахассислари ва маҳаллий бошқарув идоралари раҳ­барларининг маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш, “Давлат тили тўғрисида”ги Қонун ҳуж­жатларига риоя этилишини таъмин­лаш масалалари бўйича маслаҳат­чилари билан учрашди, дилдан суҳбатлашди. Шу суҳбат асносида, очиғи, вилоят раҳбари ушбу соҳалар кадрлари ишидан мутлақо қониқмаёт­ганини билдирди. Учрашувда иштирок этиб, вилоят ҳокимининг куюнчаклик билан билдирган фикрларини қалбан тасдиқлаб турарканман, албатта, бу ҳолатни қоғозга тушириш керак, деган ўйга келдим.

Юқорида айтилганидек, умрини, ҳаётини буткул миллат маънавияти, маърифатига бахшида этиш, мингдан бир инсонлар истайдиган ва унда юришни уддалай оладиган машаққат­ли йўл аслида.

Муҳтарам Президентимиз Шав­кат Мирзиёев кўплаб бошқа соҳалар қатори маънавиятимиз, маърифати­миз тараққиётига алоҳида эътибор қаратмоқда. Шу соҳа ишини такомил­лаштириш бўйича махсус қарор қабул қилинди. Аксарият ҳолларда жамоат­чилик асосида бошқарилаётган туман, шаҳар бўлимлари бюджет маблағи ҳисобидан маош билан таъминланди. Қайси шаҳар, туманда Кенгаш раҳба­ри сифатида ҳоким эътиборли бўлса, бўлимларга барча зарур шарт-шаро­итлар яратиб берилди. Афсуски, ай­рим шаҳар, туман ҳокимларининг бу соҳага ҳамон панжа орасидан қараёт­гани ҳам ҳақиқат.

Вилоят ҳокими учрашувда маса­ланинг ана шу жиҳатига алоҳида эъ­тибор қаратди. Туман, шаҳар бўлими раҳбарларидан қатъиятли, ташаббускор бўлишини талаб қилди. Аввало, ўзгалар маънавияти учун масъул бўл­ган инсон лоқайдликдан йироқ бўлса, оддий меҳнаткаш халқ ҳаётидан боха­бар юрса, ўз устида тинимсиз ишласа, албатта, кўзлаган мақсадига эриши­шини уқтирди.

– Афсуски, бизда ундай эмас, – деди вилоят ҳокими. – Мен ҳозир сизларга бир нечта савол билан му­рожаат қилишим мумкин. Ким қайси шаҳар, туманда яшаб, ишлаётган бўл­са, шу худуднинг тарихини, табиатини, шу заминда туғилиб, камолга етган олиму фузалосини, меҳнатидан қадр топган оддий фидойи инсонларини яхши биладими? Туманда маънавия­ти, маърифати юксак, ҳам ҳаётда, ҳам турмушда, жамоада намуна кўрсатиб келаётган оилалар сони нечта? Маъ­навият бўлими раҳбари бир кунда қан­ча оилага кириб чиқди? Қайси нафақа­даги маърифатли оқсоқоллар билан суҳбатлашди? Улар билан неча марта ёшлар учрашувини ташкил этди?

Маълумки, аёллар гулни, райҳон­ни, гўзалликни яхши кўради. Туманда ҳовлисини яшнатиб қўйган нечта хо­надон бор? Китобхон оилалар сони қанча, энг катта шахсий кутубхона кимнинг уйида?

Ҳар бир маънавиятчи бугун тонгда туриб, нима иш қилиши кераклиги­ни ўйлайдими? Қатъий иш режаси борми? Иш жойидаги шароитини ях­шилаш, юқори ташкилотлар қўйган талабларни амалга ошириш, ечими мураккаброқ муаммоларни ҳал қилиш юзасидан ҳокимнинг, ҳоким ўринбо­сарларининг қабулига неча марта кир­ган?

Ҳа, бу каби саволларни исталган­ча бериш мумкин. Инсоф, диёнатни унутмаган инсон, касби масъулиятини ҳис қилган одам ҳар қандай шароитда ҳам имконияти даражасида меҳнат қи­лади. Ёлғон ҳаёт кечирмайди. Виждо­ни олдида уялади. Қолаверса, бугун маънавиятчиларимиз яхшигина маош оляпти.

– Шуни алоҳида таъкидламоқчи­манки, – деди вилоят ҳокими, – ту­ман, шаҳар ҳокимларининг энг бирин­чи иши маънавият, ёшлар тарбияси, уларга эътибор бўлмоғи керак. Чунки, маънавияти юксак инсон ўз юмушига ҳам, давлат ишига ҳам масъулият би­лан ёндошади. Аслида хом хаёллар билан юрадиган ёки бефойда йўлдаги бир одамнинг фикрини яхши томонга бура олиш ҳам соҳа эгасининг меҳна­ти маҳсули ҳисобланади…

Ўзаро савол-жавоблар, қизғин суҳ­батлар мобайнида вилоят ҳокими аниқ таклиф, самарали режа, инновацион ғоялари бор ҳар бир маънавият мута­хассисига қанча маблағ зарур бўлса топиб беришни ваъда қилди.

Қолаверса, маънавият соҳиблари­нинг яна бир муҳим иши, вилоятимиз туман, шаҳарларида амалга ошири­лаётган хайрли ишлар, яхши ташаб­бусларни оммалаштиришдир. Чунки, “Бирники мингга, мингники туманга”. Яхшиликдан, яхшилардан намуна олиб, уларга ҳавас қилиб яшашда маъ­но бор, ахир.

Вилоят ҳокими маҳаллий бошқарув идоралари раҳбарларининг маънавий-маърифий ишлар бўйича маслаҳатчилари ишидан ҳам умуман қониқиш ҳосил қилмаётганини ошкора айтди.

Тўғри-да, муҳтарам Президенти­миз ўзбек тилига давлат тили мақоми берилган кунни умумхалқ байрами сифатида нишонлашни қонун билан эълон қилиб, давлат тили тўғрисидаги қонун ҳужжатларига риоя этилишини таъминлаш бўйича ҳудуд раҳбарлари­га маош олиб ишлайдиган маслаҳатчи лавозими жорий этди. Она тилига бу қадар жонкуярликни дунёнинг бирорта мамлакатида учратмайсиз. Умуман, мамлакатимизда маънавий-маъри­фий ишларни рисоладагидек ташкил этиш бўйича барча шарт-шароит яра­тиб берилаётган бўлса-ю, Сиз – шу соҳа эгалари, айтинг-чи, ўз виждонин­гиз олдида юзингиз ёруғми?

Ўрта Чирчиқ, Чиноз, Янгийўл каби қатор туман ва шаҳарларимиз йўл­ларидаги реклама, эълонларнинг аҳволини кўринг. Ачинасиз, ғазабла­насиз, ўзбеклигингиздан, ўзингиздан уяласиз. Инсон мард бўлиши керак. Зиммасидаги вазифани уддалай ол­маяптими? Қўлини кўксига қўйсин, ўрнини бўшатсин, марҳамат қилиб, ҳа­лол ишлайдиганларга берсин.

Қалб йўли

Маънавият – бизнинг қалбимиз­дан поклик оламига очилган эшик. Бу эшикдан кирмоқчи бўлган одамнинг қадди тик, нияти тоза, луқмаси ҳалол, ўзи дарёдил бўлмоғи керак. Инсон қа­чонки ўз хатосини тан олса, хатолари­дан тегишли хулоса чиқарса, демак, у маънавиятли, маърифатли одам. Унинг истиқболига, нурли келажагига ишонса бўлади. Ижод оламида ба­шарият даҳоси бўлган ҳазрат Алишер Навоий бобомиз бу борада шундай ўтли байт битган:

“Бўлди ўз нодонлиғимни  англамак донолиғим”.

Ўйлаб кўрсак, аксариятимиз Пар­вардигор олдида гуноҳкор бўлишдан қўрқамиз. Афсуски, сафимизда гу­ноҳдан мутлақо қўрқмайдиганлар ҳам кўпайиб бораётгани аччиқ бўлса-да ҳақиқат. Наздимда, бугунги маънавий оламимизни кузатиб, бизга маънавий бой мерос қолдирган улуғ аждодла­римиз руҳи поки олдида ҳам мулзам бўлаётгандекмиз. Айтинг-чи, инсон сифатида бизни, қалбимизни ким ва нима асрайди? Маънавиятимиз, маъ­рифатимиз асрайди, шундай эмасми? Албатта, ягона асрагувчимиз – Аллоҳ­нинг ўзи! Аммо, бизни жаҳолат чоҳи­га тортаётган ширкимиз, имондан, ҳаёдан, вафодан узоқлаштириб бо­раётган баднафсимиз эмасми? Ушбу байтни битаётганларида Румий ҳаз­ратлари бизнинг бугунги аҳволимизни қалбан кўриб тургандек:

“Куйлади Довуд, чу тошлар бўлди сув,

Етмади лек дили тошларга у…”

Ёмоннинг ёмонлигидан асли­да тошлар ҳам титрар экан. Нима учун қаҳри қаттиқлар сони ортиб боряпти? Нечун меҳр танқислашиб бормоқда? Ватани, халқи, туғиш­ганларини қўя туринг, ўз ота-она­сидан йиллаб хабар олмаётганлар­нинг қалб кўзларига ким қора парда тортиб қўйди? Инсон меҳрнинг чашмасидан ичмай қўйса, ҳаёнинг ҳавосидан нафас олмаса, имон нуридан йироқлашса, охир оқибат маънавиятидан, маърифатидан ҳам айрилади.

Биламиз, биз тезкор замонда – ахборот асрида, техникалар туғё­нида, инновацион ғоялар тўлқини ичида яшаяпмиз. Замон бизга боқ­маса, биз унга боқишга мажбурмиз. Ўз вақтида устоз Озод Шарафид­диновнинг “Замон, қалб, поэзия” китоби жуда қўлма-қўл ўқилганди. Демак, шиддатли замонимиз биз­нинг қалбимизни ҳам, маънавия­тимизни ҳам асролмайди. Асраса, уни гўзаллик, муҳаббат, маърифат, маънавият асрайди. Таниқли рус педагоги Антон Макаренко фарзан­длар тарбияси борасида: “Болага 12 ёшгача нимани берсангиз шуни ўрганади, 12 ёшдан кейин нимани хоҳласа шуни ўрганади”, деганида ҳақ эди. Муҳтарам Президентимиз бежиз энг зукко китобхон ўғил-қиз­ларимизга машина совға қилаёт­ганлари йўқ.

Тарбияда бой берилган вақтни – маънавиятсизликда қурбон бўлган, кул бўлган умрга менгзаш мумкин.

Содда қилиб айтганда, биз ҳеч кимнинг кўзига парда тутиб бўлмай­диган, қулоғига пахта тиқиб қўйил­майдиган замонда яшаяпмиз. Икки кўзимиз, икки қулоғимиз тобора кат­та очилиб бораяпти. Аммо қалби­миз кўзини, қалбимиз қулоғини бер­китиб қўйишга ҳаққимиз йўқ. Уларни миллат маънавияти, миллат маъ­рифати учун очиб қўйишимиз керак. Биз айбни замондан эмас, ўзимиз­дан излашимиз керак. Бобокало­нимиз Юсуф Хос Ҳожиб: “Агар эл олинса қилич билан олинади. Агар эл бошқарилса қалам билан бошқа­рилади”, деган эканлар.

Қўлимда қалам, дилимда ян­ги-янги фикрлар юз очмоқда. Аммо, доно халқимиз лутф қилгандек, “Кўп гапирган одам, кўп янглиша­ди”. Келинг, шу боис муҳтарам Пре­зидентимиз куюниб айтган фикрла­ри билан мулоҳазаларимга нуқта қўйсам: “Менга баландпарвоз қуруқ ҳисоботлар эмас, одамларнинг ро­зилиги керак. Ўзимиз ўзимизга хиё­нат қилмасак, ўзимиз ўзимизни ал­дамасак, ҳалол, пок бўлиб меҳнат қилсак, мен аминман, кўзланган барча марраларга, албатта, ета­миз!”.

Шубҳасиз, шундай: ҳалоллик та­раққиёт ўзаги, юксак маъанавият пойдевори. Ният қиламиз, Илоҳо, қалбимизда маънавият учун очил­ган йўл ҳамиша ёр уғ бўлсин!

Маҳмуд ТОИР,
Ўзбекистон халқ шоири,
сенатор

2020-07-02T15:42:54+00:00